Ο νόμος ως δημόσια ψηφιακή υποδομή
Η ελληνική νομοπαρασκευαστική διαδικασία πάσχει διαχρονικά από ένα πρόβλημα που όλοι αναγνωρίζουν αλλά δύσκολα αντιμετωπίζουν: παράγουμε νόμους, τροπολογίες, υπουργικές αποφάσεις και εγκυκλίους που συχνά είναι δύσκολο να εφαρμοστούν, δύσκολο να ερμηνευθούν και ακόμη δυσκολότερο να ενσωματωθούν στα πληροφοριακά συστήματα του Δημοσίου. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό. Καθυστερήσεις, αντικρουόμενες οδηγίες, χειροκίνητη επεξεργασία αιτήσεων, μεταφορά ευθύνης από υπηρεσία σε υπηρεσία, πολίτες που δεν ξέρουν τι δικαιούνται και δημόσιοι υπάλληλοι που καλούνται να εφαρμόσουν κανόνες οι οποίοι δεν έχουν σχεδιαστεί για εφαρμογή.
Το Rulemap Builder, ως εργαλείο της λογικής Law as Code, μπορεί να λειτουργήσει ως μια ουσιαστική τομή. Δεν αντικαθιστά τον νομοθέτη, ούτε μετατρέπει τη δικαιοσύνη σε αυτοματισμό. Αντίθετα, βοηθά τους νομικούς, τους νομοπαρασκευαστές και τους δημόσιους λειτουργούς να διατυπώνουν κανόνες με σαφή, ελέγξιμο και μηχαναγνώσιμο τρόπο. Με απλά λόγια, κάθε διάταξη δεν θα υπάρχει μόνο ως κείμενο σε φυσική γλώσσα, αλλά και ως χάρτης απόφασης που αποτυπώνει προϋποθέσεις, εξαιρέσεις, συνέπειες, αρμόδιους φορείς, απαιτούμενα δεδομένα και χρονικά όρια.
Τι αλλάζει στη νομοπαρασκευή
Σήμερα, ένας νόμος συχνά ψηφίζεται και η πραγματική του εφαρμογή αρχίζει μετά, όταν οι υπηρεσίες προσπαθούν να καταλάβουν τι σημαίνει στην πράξη. Το Rulemap Builder αντιστρέφει αυτή τη λογική. Ο νόμος σχεδιάζεται εξαρχής με βάση την εφαρμοσιμότητά του. Πριν φτάσει στη Βουλή, η διοίκηση μπορεί να ελέγχει αν τα κριτήρια είναι σαφή, αν υπάρχουν αντιφάσεις, αν λείπουν δεδομένα, αν απαιτούνται μη διαθέσιμες διαλειτουργικότητες και αν οι εξαιρέσεις δημιουργούν αδιέξοδα.
Αυτό είναι κρίσιμο για την Ελλάδα. Η Ανάλυση Συνεπειών Ρύθμισης(ria.gov.gr) που θεσπίστηκε στο πλαίσιο της καλής νομοθέτησης μπορεί να γίνει πολύ πιο ουσιαστική αν συνδεθεί με μηχαναγνώσιμους χάρτες κανόνων. Δεν αρκεί μια έκθεση που περιγράφει γενικά τις συνέπειες μιας ρύθμισης. Χρειάζεται ένα εργαλείο που δείχνει αν η ρύθμιση μπορεί πράγματι να εφαρμοστεί, ποιος φορέας θα την εφαρμόσει, ποια δεδομένα θα χρειαστούν, ποια διαδικασία θα αλλάξει και ποια συστήματα πρέπει να ενημερωθούν.
Πιλοτική εφαρμογή στην Ελλάδα
Η Ελλάδα θα μπορούσε να ξεκινήσει με πέντε πεδία υψηλής γραφειοκρατικής πίεσης: κοινωνικές παροχές, φορολογικές διαδικασίες, αδειοδοτήσεις επιχειρήσεων, πολεοδομικές άδειες και διοικητικές πράξεις καθημερινότητας. Σε κάθε πεδίο θα δημιουργούνταν μικτές ομάδες από νομικούς, στελέχη της διοίκησης, μηχανικούς λογισμικού, ειδικούς διαλειτουργικότητας και εκπροσώπους των τελικών χρηστών.
Το πρώτο βήμα θα ήταν η επιλογή συγκεκριμένων διαδικασιών, όχι γενικών θεματικών. Για παράδειγμα, ένα επίδομα, μια άδεια λειτουργίας, μια φορολογική απαλλαγή ή μια διαδικασία πιστοποίησης. Το δεύτερο βήμα θα ήταν η χαρτογράφηση της ισχύουσας νομοθεσίας σε rulemaps. Εκεί θα φαινόταν αμέσως πού υπάρχουν κενά, επαναλήψεις, αντιφάσεις ή υπερβολικές απαιτήσεις δικαιολογητικών. Το τρίτο βήμα θα ήταν η παραγωγή μηχαναγνώσιμης μορφής, με ανοιχτά πρότυπα, ώστε ο κανόνας να μπορεί να χρησιμοποιείται από πληροφοριακά συστήματα του Δημοσίου, από ΚΕΠ, από δήμους, από περιφέρειες και από εφαρμογές εξυπηρέτησης πολιτών.
Η κρίσιμη αρχή είναι ότι το αποτέλεσμα πρέπει να είναι δημόσιο ψηφιακό αγαθό. Ό,τι χρηματοδοτείται με δημόσιους πόρους πρέπει να κατατίθεται σε δημόσιο αποθετήριο, με ανοιχτή άδεια, τεκμηρίωση, ιστορικό εκδόσεων και δυνατότητα ελέγχου. Η μηχαναγνώσιμη νομοθεσία δεν πρέπει να γίνει νέο πεδίο εξάρτησης από κλειστές πλατφόρμες. Πρέπει να ενταχθεί στη λογική «δημόσιο χρήμα, δημόσιος κώδικας, δημόσια γνώση».
Τεχνητή νοημοσύνη με όρια και λογοδοσία
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, αλλά μόνο σε συγκεκριμένο ρόλο. Μπορεί να αναλύει νομικά κείμενα, να προτείνει δομή, να εντοπίζει ασάφειες, να συγκρίνει διατάξεις και να βοηθά στη δημιουργία πρώτων rulemaps. Δεν πρέπει όμως να λαμβάνει τελικές διοικητικές αποφάσεις, ιδίως σε πεδία που αφορούν δικαιώματα, επιδόματα, φορολογικές υποχρεώσεις, άδειες παραμονής, πρόσβαση στην υγεία ή κοινωνική προστασία.
Η εκτέλεση των κανόνων πρέπει να γίνεται από διαφανείς μηχανές κανόνων, όχι από πιθανολογικές απαντήσεις μεγάλων γλωσσικών μοντέλων. Κάθε αποτέλεσμα πρέπει να συνοδεύεται από πλήρη διαδρομή αιτιολόγησης: ποιο άρθρο εφαρμόστηκε, ποια προϋπόθεση πληρώθηκε, ποια εξαίρεση εξετάστηκε και ποια υπηρεσία έχει την τελική ευθύνη. Έτσι η τεχνολογία δεν αφαιρεί τη λογοδοσία από το κράτος, την ενισχύει.
Οφέλη για πολίτες, διοίκηση και δημοκρατία
Η εφαρμογή του Rulemap Builder στην Ελλάδα θα είχε τέσσερα μεγάλα οφέλη. Πρώτον, καλύτερη νομοθέτηση. Οι νόμοι θα ελέγχονται πριν ψηφιστούν ως προς τη σαφήνεια, την εφαρμοσιμότητα και τις διοικητικές συνέπειες. Δεύτερον, λιγότερη γραφειοκρατία. Όταν οι κανόνες είναι σαφείς και μηχαναγνώσιμοι, μειώνονται τα περιττά δικαιολογητικά και οι υπηρεσίες μπορούν να αντλούν τα στοιχεία που ήδη διαθέτει το κράτος. Τρίτον, μεγαλύτερη ισότητα στην εφαρμογή. Ο ίδιος κανόνας εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε δήμο, περιφέρεια ή υπηρεσία, χωρίς να εξαρτάται ο πολίτης από την ερμηνεία του. Τέταρτον, ισχυρότερη δημοκρατική λογοδοσία. Ο πολίτης, ο δικηγόρος, ο ερευνητής και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να ελέγχουν όχι μόνο το κείμενο του νόμου, αλλά και τη λογική εφαρμογής του.
Ένα εθνικό αποθετήριο κανόνων
Η πιο φιλόδοξη, αλλά απολύτως αναγκαία, προοπτική είναι η δημιουργία Εθνικού Αποθετηρίου Μηχαναγνώσιμης Νομοθεσίας. Κάθε νόμος, κάθε κρίσιμη κανονιστική πράξη και κάθε διοικητική διαδικασία θα έχει έκδοση, ιστορικό αλλαγών, υπεύθυνο φορέα, τεκμηρίωση, σύνδεση με ΦΕΚ, σύνδεση με τα πληροφοριακά συστήματα που επηρεάζει και δημόσιο αρχείο τροποποιήσεων. Όταν αλλάζει μια διάταξη, δεν θα χρειάζεται κάθε φορέας να ερμηνεύει μόνος του τι πρέπει να αλλάξει στο λογισμικό του. Η αλλαγή θα ενημερώνει τον αντίστοιχο κανόνα, τις διεπαφές προγραμματισμού και τις διαδικασίες εφαρμογής.
Αυτό δεν είναι τεχνική πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση για ένα κράτος που θέλει να μειώσει την πολυνομία, να περιορίσει τη διοικητική αυθαιρεσία και να περάσει από την αποσπασματική ψηφιοποίηση στον πραγματικό ανασχεδιασμό διαδικασιών.
Από την ψηφιοποίηση εγγράφων στη δημοκρατική υποδομή κανόνων
Η Ελλάδα έχει κάνει σημαντικά βήματα στην ψηφιακή εξυπηρέτηση. Όμως η επόμενη φάση δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερες πλατφόρμες και περισσότερες ηλεκτρονικές αιτήσεις. Το ζητούμενο είναι ένα κράτος που νομοθετεί καλύτερα, εφαρμόζει με συνέπεια, εξηγεί τις αποφάσεις του και επιτρέπει δημόσιο έλεγχο.
Το Rulemap Builder μπορεί να γίνει ο πυρήνας αυτής της μετάβασης. Όχι ως εισαγόμενο τεχνολογικό προϊόν, αλλά ως ανοιχτή δημόσια υποδομή, προσαρμοσμένη στην ελληνική έννομη τάξη, συνδεδεμένη με το Εθνικό Τυπογραφείο, τη Βουλή, τη Γενική Γραμματεία Νομικών και Κοινοβουλευτικών Θεμάτων, τα υπουργεία, τους δήμους και τις περιφέρειες. Αν η Ελλάδα εφαρμόσει τη λογική Law as Code με ανοιχτά πρότυπα και δημοκρατική λογοδοσία, μπορεί να μετατρέψει την καλή νομοθέτηση από τυπική υποχρέωση σε πραγματικό εργαλείο θεσμικής ποιότητας, κοινωνικής δικαιοσύνης και διοικητικής αποτελεσματικότητας.
Πηγές:
SPRIND, Rulemapping: Η γερμανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Καινοτομίας παρουσιάζει το Rulemapping ως προσέγγιση Law as Code που μετατρέπει νόμους και διοικητικές διαδικασίες σε εκτελέσιμο κώδικα για ταχύτερη και πιο αξιόπιστη διοικητική εφαρμογή: https://www.sprind.org/en/actions/projects/rulemapping,
Rulemapping, Law as Code: Μεθοδολογία που εξηγεί πώς η νομική λογική μπορεί να μετατραπεί σε δομημένα, εκτελέσιμα και ελέγξιμα μοντέλα, κατανοητά τόσο από ανθρώπους όσο και από μηχανές: https://rulemapping.com/law-as-code,
Rulemap Builder, Rulemapping.org: Η πλατφόρμα Rulemap Builder ως περιβάλλον δημιουργίας και εξαγωγής rulemaps, με έμφαση σε ανοιχτό μηχαναγνώσιμο μορφότυπο για Law as Code: https://rulemapping.org/,
OASIS LegalDocumentML, Akoma Ntoso: Το πρότυπο LegalDocML παρέχει διεθνές πλαίσιο για τη μηχαναγνώσιμη δόμηση νομικών και νομοθετικών εγγράφων και αποτελεί κρίσιμο υπόβαθρο για διαλειτουργική ψηφιακή νομοθεσία: https://www.oasis-open.org/committees/tc_home.php?wg_abbrev=legaldocml,
Γενική Γραμματεία Νομικών και Κοινοβουλευτικών Θεμάτων, Αρχές και εργαλεία για την καλή νομοθέτηση: Η ελληνική θεσμική βάση για την Ανάλυση Συνεπειών Ρύθμισης και την καλή νομοθέτηση, όπως διαμορφώθηκε με τον ν. 4622/2019, μπορεί να αποτελέσει το διοικητικό πλαίσιο ένταξης του Rulemapping στην Ελλάδα: https://gslegal.gov.gr/arches-kai-ergaleia-gia-tin-kali-nomothetisi/,
Nomothesia, A Linked Data Platform for Greek Legislation: Ελληνική ερευνητική εργασία που δείχνει ότι η ελληνική νομοθεσία μπορεί να οργανωθεί ως διασυνδεδεμένα δεδομένα, με υπηρεσίες αναζήτησης, SPARQL endpoint και RESTful API, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο προχωρημένες εφαρμογές μηχαναγνώσιμης νομοθεσίας: https://cgi.di.uoa.gr/~koubarak/publications/2018/nomothesia-linked-data.pdf.